Choroba trzewna powstaje na tle nadwrażliwości (alergii) organizmu dziecka na obecność glutenów w pokarmach. Gluteny należą do
białek roślinnych i znajdują się w ziarnach pszenicy, żyta, owsa, jęczmienia, gryki, prosa, a tym samym: w mące i kaszach otrzymywa
nych z tych zbóż. Nadwrażliwość objawia się wtedy, gdy w organizmie
występuje niedobór enzymu biorącego udział w rozkładzie gliadyny,
będącej składnikiem glutenów. Nie rozłożone cząsteczki gliadyny
działają uszkadzająco na nabłonek jelita cienkiego, doprowadzając do
zaniku kosmków i mikrokosmków niezbędnych do tego, by trawienie
oraz wchłanianie białka, tłuszczu i węglowodanów odbywało się w
organizmie prawidłowo.
Choroba trzewna rzadziej atakuje dzieci karmione piersią co najmniej do 6 miesiąca życia. Prawdopodobieństwo jej wystąpienia
zwiększa się natomiast, jeśli chorowali na nią członkowie rodziny dziecka (co przemawia za dziedzicznością). W takich rodzinach nie
mowlęta, jeśli są karmione sztucznie, nie powinny otrzymywać mie
szanek mlecznych z dodatkiem mąki pszennej, a także kaszy manny,
sucharków, herbatników itp.
Pierwszy zauważalny objaw choroby występuje między 6 a 12 miesiącem życia, gdy dziecko otrzymuje coraz więcej produktów zbożowych zawierających gluten. Jeśli choroba zostanie w tym czasie rozpoznana oraz poddana leczeniu (głównie dietą), to można się spodziewać uzyskania pomyślnych wyników w likwidowaniu jej objawów i
zapewnić prawidłowy rozwój dziecka, zarówno pod względem fizycznym, jak i psychicznym.
Do pierwszych objawów choroby należą najczęściej wolne stolce
czy przewlekła biegunka, a do dalszych: powiększenie się obwodu
brzucha, utrata łaknienia, niedobór wagi, zahamowanie wzrostu i po
stępujące wyniszczenie organizmu. U dzieci nie leczonych obserwuje
się także niedobory witamin (hipowitaminozy) oraz nasilające się objawy krzywicy i niedokrwistości. Po rozpoznaniu choroba należy za
tem możliwie szybko ustalić i zastosować dietę wysokobiałkową
z pewnym ograniczeniem tłuszczu i całkowitym wyeliminowaniem
wszelkich potraw zawierających gluten . Wykluczenie glutenu z posiłków doprowadza do odnowy błony komórkowej jelita cienkiego. W
ciężkich stanach dziecko wymaga jednak bezwzględnie leczenia szpi
talnego.
Szczególnie trudna sytuacja powstaje, gdy do uczulenia na gluten dołącza się nietolerancja laktozy (cukru mlekowego), będącej stałym
składnikiem mleka i przetworów mlecznych, a także nietolerancja sa
charozy, tj. cukru buraczanego czy trzcinowego. W takich przypadkach konieczne jest wykluczenie nie tylko glutenu, ale także mleka i
cukru. Przy nietolerancji mleka wprowadza się zamiennie, zwłaszcza
dla niemowląt, preparaty takie jak Nutramigen czy Prosobee, przygotowując je w postaci mieszanek według podanych wskazań. Przy uczuleniu na cukier używane są zamiennie glukoza
i miód.
W posiłkach dziecka cierpiącego na chorobę trzewną produkty
zbożowe zawierające gluten zastępujemy bezglutenowymi, do których
zalicza się: mąkę i kaszę kukurydzianą, ryż i kleiki ryżowe sypkie, mąkę sojową, skrobię ziemniaczaną (tzw. mąkę kartoflaną) i specjalnie
preparowaną skrobię pszenną, a także sago (ziemniaczane i palmowe) i tapiokę. Gdy chodzi o tłuszcze, to dobrze tolerowane są: oliwa, masło,
a także śmietanka słodka (jeśli dziecko nie jest uczulone na mleko);
dla starszych dzieci możemy stosować także niewielkie ilości smalcu.
Mięso chude i ryby podaje się w ilościach dostosowanych do wieku dziecka i jego możliwości spożycia. Ilości te nie powinny być
ograniczane, zwłaszcza gdy dziecko nie otrzymuje mleka krowiego
oraz przetworów mlecznych i konieczne staje się pokrycie powstają
cych wskutek tego niedoborów białka. Mięso i ryby odgrywają istotną
rolę w pokrywaniu tych niedoborów, jaja natomiast nie mogą spełniać
tej roli, ponieważ zwiększenie ich ilości w diecie jest niewskazane.
Jeśli dziecko nie jest uczulone na mleko krowie, to stosujemy mle
ko płynne i mleko w proszku, śmietankę, przetwory mleczne, sery,
twarogi, sery żółte itp.
Dzieci chore mogą korzystać także z przetworów owocowo wa
rzywnych w postaci soków i przecierów Bobo Frut (jeśli nie są uczulone na cukier), a także z wielu przetworów jarzynowo mięsnych Bobo Vita.
Posiłki należy w miarę możliwości przyrządzać i podawać tak, by
dziecko chore, zwłaszcza starsze, nie czuło się w rodzinie wyizolowane, a więc stosować wiele takich potraw, które są przeznaczone rów
nież dla pozostałych domowników. Mogą to być np. potrawy mięsne,
jeśli nie użyjemy do nich bułki ani mąki, wszystkie jarzyny „z wody"
(kalafior, fasolka szparagowa, groszek itp.), do których nie używamy
mąki, i ziemniaki w różnej postaci. Duży jest także wybór wędlin nie zawierających dodatku białek mącznych ani mleka i tym samym nadających się do stosowania w diecie bezglutenowej i bezmlecznej; na
leżą do nich: szynka wieprzowa i wołowa gotowana, różne gatunki
kiełbas, parówki i wędliny podrobowe, z których w stanie świeżym
mogą korzystać dzieci już w wieku przedszkolnym.
Centralne Laboratorium Koncentratów Spożywczych w Poznaniu
podjęło produkcję koncentratu z kukurydzy i ryżu, aby ulżyć chorym
dzieciom i ułatwić ich rodzicom realizację skomplikowanego żywienia.
Koncentrat umożliwia wypiek chleba specjalnego, a także przygotowanie naleśników, pierogów, klusek itp., co przybliża obrazowo tę die
tę do normalnej.
Dieta musi być bardzo urozmaicona ze względu na uporczywy brak łaknienia występujący u dzieci cierpiących na chorobę trzewną.
Wskazane jest podawanie wyciągów jarzynowo mięsnych (mocnego
rosołu, bulionu), które pobudzają wydzielanie soków trawiennych,
oraz używanie przypraw zielonych, bogatych w witaminę C, tj. natki pietruszki, koperku, szczypiorku, a także surowej cebuli, czosnku, ma
jeranku, papryki. Sól stosujemy w normalnych ilościach i nie wyklu
czamy minimalnych ilości pieprzu. Żelazo oraz witaminy A i D podajemy w roztworze. Kakao i herbatę stosujemy według wskazań dla
dzieci w danym wieku.
30.01.2011. 16:14
U niemowląt i małych dzieci występuje niejednokrotnie uczulenie na
białko jaj i mleka krowiego (m.in. dlatego tak ważne jest karmienie
niemowląt mlekiem matki). Tego typu alergie są zaliczane do chorób
metabolicznych i ich leczenie opiera się głównie na stosowaniu diety.
Jaja odgrywają dużą rolę w żywieniu dziecka i są źródłem wielu
składników odżywczych, a poza tym dzieci lubią „jeść jaja". Ze względu na możliwość istnienia uczulenia na białko jaj nie należy jednak
zbyt wcześnie wprowadzać ich do posiłków niemowlęcia ani podawać w większej ilości, lecz stosować się do wytycznych podanych w
rozdziale poświęconym żywieniu niemowląt w poszczególnych miesiącach życia. To samo dotyczy żółtek. Białka zawarte są bowiem nie
tylko w tym, co nazywamy potocznie białkiem jaja, ale także w żółtku.
Niektóre dzieci są uczulone tylko na żółtko, inne tylko na białko jaj,
jednym szkodzi białko ugotowane na miękko, nie szkodzi natomiast
ugotowane na twardo, i podobnie bywa z żółtkiem. Stwierdzono, że do
wystąpienia objawów uczulenia dochodzi rzadziej po spożyciu żółtek
gotowanych niż surowych. Niemowlętom nie należy zatem podawać
żółtek surowych, w postaci np. kogla mogla czy dodatku do koktajlu.
Najlepiej łączyć żółtko z zupą jarzynową, papką z jarzyn lub gorącym
kisielem owocowym. Unikamy natomiast łączenia żółtek z potrawami
zawierającymi już białko pełnowartościowe, np. z twarogiem lub kaszą
manną czy lanymi kluskami na mleku. Wskazane jest przy tym częste
zastępowanie kaszy manny lub mąki pszennej ryżem, kleikami gryczano ryżowymi i mąką lub kaszą kukurydzianą.
Zgodnie z obecnymi zasadami dziecko powinno zacząć dostawać
żółtko najwcześniej w 5 miesiącu życia (dawniej niektórzy lekarze
uważali nawet, że dopiero w 8 miesiącu).
Przy końcu pierwszego roku życia niemowlęcia wprowadzamy do
jego posiłków pół jaja przygotowanego na parze. Nie należy następnie
bardzo pospiesznie przechodzić do podawania 1 jaja dziennie, orga
nizm dziecka musi bowiem mieć czas na przyswojenie sobie nowego
składnika pokarmu.
Ogromną komplikację w żywieniu niemowląt i małych dzieci stanowi uczulenie na białko mleka krowiego, co może być związane tak
że np. z nietolerancją laktozy (cukru mlekowego). Z posiłków dziecka
muszą być wtedy wykluczone produkty i potrawy zawierające laktozę,
a więc przede wszystkim mleko krowie w każdej postaci oraz wszystkie przetwory mleczne, w tym: sery, śmietana, maślanka, napoje mleczne fermentowane, serwatka. Wyjątek stanowi tu masło, jednak w
szczególnie ostrych stanach wyklucza się także masło, zastępując je
oliwą.
W żywieniu niemowląt bardzo uczulonych na mleko krowie zastępujemy je specjalnymi preparatami, np. Nutramigenem1 lub preparatami
sojowymi (Mull Soy, Prosobee itp.). Mieszanki płynne z wymienionych
preparatów należy przyrządzać i dawkować tak jak mieszanki z polskiego mleka w proszku. Przy użyciu 15 g Nutramigenu i 100 g wody
otrzymujemy 100 g mieszanki płynnej o wartości zbliżonej do mieszanki II (dwójki) bez mąki (patrz s. 62). Aby otrzymać mieszankę
płynną o wartości zbliżonej do mieszanki III (trójki), należy wziąć 20 g
Nutramigenu i 100 g wody (patrz s. 63). Sposób przyrządzania mie
szanki (jeśli lekarz nie zaleci inaczej) jest następujący: wodę gotować
około 5 minut, ostudzić do temperatury około 40° C i połączyć z Nu
tramigenem. Mieszankę przeznaczoną na kilkunastogodzinne przechowanie przelać do wysterylizowanych buteleczek, obwiązać perga
minem i wstawić do lodówki. Przy braku lodówki mieszankę przyrzą
dzać na jedno, a najwyżej na dwa karmienia.
W zależności od wieku niemowlęcia mieszankę z Nutramigenu
przyrządzamy z dodatkiem kaszy manny, bułki, biszkoptu lub sucharka upieczonego bez mleka. Poza tym możemy z Nutramigenu przy
rządzać kluski lane, kisiel z żółtkiem itp., traktując Nutramigen jako
mleko w proszku. Przy ustalaniu diety niemowlęcia uczulonego należy
się kierować wytycznymi żywienia opracowanymi dla niemowląt zdrowych (patrz s. 37), stosując we właściwym czasie soki, owoce, zupę
jarzynową, papki z jarzyn, żółtko, mięso (niekiedy zdarza się jednak,
że dziecko uczulone na mleko krowie jest uczulone również na białko
' Wskazania dotyczące stosowania Nutramigenu opracowano na podstawie: K. Bożkowa, S. Witkowska. Żywienie
dzieci chorych, w pracy zbiorowej: Żywienie dzieci zdrowych i chorych, PZWL, Warszawa 1971. s. 321 —323.
mięsa wołowego i wtedy ten rodzaj mięsa wykluczamy), owoce z cukrem, kisiele owocowe itp. Różnice w przyrządzaniu potraw polegają
głównie na tym, że korzystamy z produktów zalecanych, pamiętając o
tych, których podawać nie wolno.
Przygotowując posiłki dla tych dzieci powyżej roku, które są bardzo
uczulone na mleko krowie, można skorzystać z niżej podanego wyboru potraw.
Pierwsze śniadanie. Mleko z Nutramigenu z dodatkiem kawy zbożowej czy herbaty lub kasza ugotowana na wodzie z odpowiednią
ilością Nutramigenu (dodanego po ugotowaniu kaszy); pieczywo
z pastą z mięsa z dodatkiem majonezu, szczypiorku, ogórka kiszone
go itp. lub pieczywo z plasterkami mięsa gotowanego, ogórka, pomi
dora, owoców itp.
Drugie śniadanie. Kasza ugotowana na wodzie z szynką mieloną
lub mięsem oraz pomidory lub owoce. Zamiast kaszy dziecko może
otrzymać kanapki z pastą z szynki lub ryby wędzonej z dodatkiem ma
jonezu. Do picia: sok z marchwi czy pomidorów, sok owocowy lub
kompot.
Obiad. Zupa jarzynowa, np.: ziemniaczana, pomidorowa, ogórkowa
na mięsie; mięso mielone przygotowane — w zależności od wieku
dziecka — w postaci pulpetów, smażonych kotlecików na oliwie lub
oleju, potrawki, zrazów, gołąbków z kapusty i mięsa z sosem pomido
rowym itp., z dodatkiem kaszy, klusek, ziemniaków, jarzyn gotowa
nych lub surówek z oliwą czy majonezem.
Podwieczorek. Owoce z cukrem, kisiele, kompoty, soki, galaretki,
kremy z dodatkiem jaj i owoców, desery z ryżu i owoców, ciasto
drożdżowe na oliwie i bez mleka, ciasto biszkoptowe na jajach lub na
białkach jaj, piana z białek zaparzana owocami itp.
Kolacja. Potrawy z kasz i klusek ugotowane na wodzie z dodatkiem
Nutramigenu; pieczywo z dodatkiem produktów bogatych w białko
(mięso i wędlina) oraz potrawy z owoców, warzyw (sałatki z majonezem, sałatka z pomidorów, fasolka szparagowa) i ziemniaków.
Nie wszystkie uczulenia na mleko krowie są aż tak ostre, ze wymagają stosowania specjalnych preparatów (w które wcale nie jest łatwo
zaopatrzyć dziecko przez czas dłuższy). Ponadto właściwości alergiczne mleka zmniejszają się w czasie jego gotowania i procesów przerobu, którym jest ono poddawane. Można zatem podjąć próbę zastozowania mleka w proszku, a następnie mleka skondensowanego i
mleka sterylizowanego, z tym że przy mleku skondensowanym czy
sterylizowanym należy zwiększyć dawki witamin, soków, owoców itp.
Jeśli chodzi o dzieci starsze, to mleko słodkie możemy próbować za
stąpić kefirem, jogurtem czy mlekiem zsiadłym.
Przy wykluczeniu mleka oraz przetworów mlecznych i jednoczesnym braku preparatów zastępczych dostarczenie dziecku potrzebnej ilości pełnowartościowego białka jest rzeczą trudną. Zazwyczaj,
niekiedy tylko okresowo, zwiększamy wtedy normę jaj i mięsa czy ryb,
co należy robić ostrożnie, aby nie doprowadzić do uczulenia z kolei na te produkty. Te same produkty podawane przez dłuższy czas niezmiennie w zwiększonej ilości i w tej samej postaci usposabiają bo
wiem do uczuleń. Do wystąpienia objawów uczulenia może doprowadzić np. częste spożycie ryb, z tym że u jednych osób objawy uczule
nia występują po wszystkich rybach, u innych — tylko po morskich.
Niektóre osoby reagują nawet na substancje lotne unoszące się z pary
podczas gotowania ryb.
Największą trudność sprawia żywienie niemowląt uczulonych jednocześnie na mleko i jaja, gdyż wchodzi tu w grę nie tylko sprawa do
starczenia białka, ale także wapnia, niezbędnego do prawidłowego
wzrostu oraz formowania się kości i zębów. Niemowlęta takie wymagają zwiększonej opieki i kontroli lekarskiej, aby mogły się rozwijać
podobnie jak dzieci nieuczulone i mieć zapewnione racjonalne pożywienie, zawierające potrzebną ilość wszystkich składników energety
cznych i odżywczych, koniecznych do budowy i prawidłowego funkcjonowania organizmu.
30.01.2011. 16:12
Alergią (uczuleniem) nazywamy odmienny od przeciętnego sposób
reagowania ustroju na pewne substancje. Substancje te nazywamy
alergenami, a choroby spowodowane przez te substancje — chorobami alergicznymi lub uczuleniowymi. U osób uczulonych na daną
substancję zetknięcie się z niewielką nawet jej ilością prowadzi do
wystąpienia objawów chorobowych (np. pokrzywki, obrzęku, biegunki), nie wywołując takiej reakcji u innych osób. Alergenami mogą być
różnorodne substancje znajdujące się w środowisku człowieka, np.
pyłki kwiatów, kurz, sierść zwierzęca, środki chemiczne. Jest ich tak
wiele, że trudno byłoby je wymienić. Z tego względu stwierdzenie, na
co chory jest uczulony, okazuje się przeważnie trudne, zwłaszcza że
może on być uczulony jednocześnie na kilka substancji.
Rodzice, którzy sami byli lub są nadal uczuleni, powinni szczególnie
uważnie obserwować, czy u ich dziecka nie występuje alergia, skłon
ność do niej bywa bowiem dziedziczna. Uczulenia u dzieci są bardzo
często spowodowane substancjami zawartymi w produktach spożywczych, czyli alergenami pokarmowymi. Do tych alergenów zalicza
się zwłaszcza białko jaj i mleka krowiego oraz gluten. Bywają nimi
jednak również owoce (np. truskawki, poziomki, pomarańcze), warzywa (np. sałata) i grzyby. Z wiekiem zmniejsza się na ogół wrażliwość
na alergeny pokarmowe, ale pojawia się niejednokrotnie wrażliwość na inne alergeny, np. białka bakteryjne, pyłki kwiatowe, leki. Prowadzi
to czasem do wystąpienia astmy (dychawicy oskrzelowej).
Alergia pokarmowa może się objawiać zaburzeniami żołądkowymi,
pokrzywką, a także nieżytem nosa lub oskrzeli.
Najskuteczniejszy sposób likwidacji objawów uczulenia (co nie
oznacza likwidacji samego uczulenia) to wykrycie alergenów, na które chory reaguje, i usunięcie ich z jego otoczenia. Nie jest to jednak
łatwe. Już samo wykrycie alergenu nasuwa wiele trudności, a poza tym wykryty alergen nie zawsze można wyeliminować. Stosuje się
więc także różne sposoby odczulania, których wybór może być dokonany jedynie przez lekarza.
30.01.2011. 16:09