Pisząc o żywieniu w okresie ciąży, niepodobna choćby nie wspomnieć o sprawach związanych z przygotowywaniem posiłków, mają
one bowiem duży wpływ nie tylko na jakość potraw, ale także na trawienie i przyswajanie pokarmów. Ograniczymy się tu do podania kilku
podstawowych zasad. Przygotowując posiłki należy zatem:
Stosować prawidłowe metody przyrządzania potraw, aby nie ni
szczyć i nie odrzucać cennych składników odżywczych zawartych w
produktach.
Dbać o higienę podczas przyrządzania potraw; ważne jest
m.in. odpowiednie przechowywanie i mycie produktów, np. dokładne
mycie warzyw i owoców z importu najpierw w gorącej, a dopiero po
tem w zimnej wodzie (dotyczy to pomarańczy, cytryn, grejpfrutów, bananów, winogron, pomidorów, brzoskwiń itp.).
Zwracać uwagę na jakość i świeżość surowca; nie spożywać
konserw, zwłaszcza rybnych czy mięsnych, które często bywają przyczyną zatruć pokarmowych.
Wykorzystywać w pełni produkty sezonowe (owoce, warzywa,
przyprawy zielone, takie jak: szczypiorek, koperek, natka pietruszki
itp.).
Urozmaicać posiłki, starając się korzystać z jak najszerszego
asortymentu produktów.
Starannie doprawiać potrawy do smaku, aby były aromatyczne,
apetyczne i zachęcały do jedzenia.
Przywiązywać dużą wagę do sposobu podawania potraw, este
tyki nakrycia stołu (wybór naczyń, sztućców itp.) oraz zapewnienia
spokoju przy jedzeniu, ponieważ ważne jest nie tylko to, co jemy, lecz także, jak jemy i jakie stwarzamy warunki, aby spożywanie posiłków odbywało się w miłym, pogodnym nastroju, bez pośpiechu i zdener
wowania. Dobre samopoczucie przy jedzeniu sprzyja dobremu trawieniu i prawidłowemu przyswajaniu pokarmów, co jest bardzo ważne
dla zdrowia przyszłej matki oraz dziecka.
30.01.2011. 14:37
Przy planowaniu całodziennego jadłospisu produkty przewidziane
w racji pokarmowej na 1 dzień należy rozdzielić między 3 posiłki
główne, tj. pierwsze śniadanie, obiad i kolację, oraz 2 posiłki małe, tj.
drugie śniadanie i podwieczorek. Łącznie wskazane jest bowiem spo
żywanie 5 posiłków dziennie, a w każdym razie nie mniej niż 4. Po
winno się to odbywać w wyznaczonych stałych godzinach. Bardzo
niekorzystne jest, szczególnie w okresie ciąży, nieregularne spożywa
nie posiłków. Jemy wtedy na ogół pospiesznie i zbyt dużo na jeden
raz. Może się też zdarzyć, że minie nam apetyt i zjemy zbyt mało.
Wszystko to nie wpływa dodatnio ani na przebieg trawienia, ani na
prawidłowe przyswajanie pokarmów.
Pierwsze śniadanie. Pierwsze śniadanie jest bardzo ważnym po
siłkiem, na który powinno przypadać ok. 25% wartości odżywczej i
energetycznej produktów stanowiących dzienną rację pokarmową.
Wiąże się to z tym, że następuje ono po długiej przerwie nocnej, gdy
organizm znajduje się w stanie hipoglikemii, objawiającej się spadkiem glukozy (cukru) we krwi, i powinien być ponownie szybko zasilony w składniki odżywcze. Posiłku tego nie można zatem lekceważyć,
zwłaszcza podczas ciąży. Pierwsze śniadanie kobiety ciężarnej po
winno się składać przede wszystkim z mleka, które można przyrządzać na różne sposoby (z dodatkiem kawy zbożowej, esencji herbaty,
kakao lub w postaci zupy mlecznej), a poza tym z pieczywa miesza
nego (białe, razowe, graham itp.). Pieczywo, posmarowane niewielką
ilością masła, należy uzupełnić takimi dodatkami białkowymi, jak: jaja
i sery pod różnymi postaciami, wędliny i zimne mięsa pokrajane w
plasterki, domowy pasztet itp. Konieczny jest także dodatek surowych
warzyw lub owoców, choćby w niewielkiej ilości; mogą to być: pomidor, papryka, szczypiorek, rzodkiewki, ogórek świeży lub kiszony, mus
owocowy lub owoce świeże, np. jabłko, gruszka, śliwki, truskawki, ja
gody, maliny, czereśnie itp., zależnie od tego, czym rozporządzamy.
Drugie śniadanie. Jeśli zjadamy normalnie takie pierwsze śniadanie, które pokrywa ok. 25% dziennego zapotrzebowania na składni
ki odżywcze, to drugie śniadanie może być posiłkiem małym, pokry
wającym tylko ok. 10% tego zapotrzebowania. Wystarczą zatem 2 lub
3 kanapki z masłem i dodatkami bogatymi w białko oraz owoce lub warzywa. Wskazane jest jednak, aby pieczywo i dodatki do pieczywa
były inne niż te, które występowały w pierwszym śniadaniu. Jako napój najczęściej stosujemy herbatę; może ona być jednak zastąpiona
przez sok owocowy lub pomidorowy, kefir, jogurt, koktajl mleczno o
wocowy itp.
Obiad. Obiad traktowany jest powszechnie jako posiłek główny w
ciągu dnia. Zgodnie z zasadami żywienia na obiad powinno przypa
dać ok. 35% wartości odżywczej i energetycznej produktów stano
wiących dzienną rację pokarmową. Z tego względu planujemy go jako posiłek obfitszy, bardziej od innych urozmaicony, obejmujący
głównie potrawy gotowane, przyrządzone z różnorodnych produktów.
Zwyczajowo za najważniejsze w obiedzie uważamy drugie danie, które powinno się składać z potrawy bogatej w pełnowartościowe białko
mięsa, ryb, podrobów, sera, jaj i być uzupełnione potrawą z warzyw
gotowanych lub surówką. Na drugie danie podaje się także potrawy
półmięsne, np.: rybę w jarzynach, fasolkę szparagową w sosie pomidorowym z parówkami lub jajami, gulasz mięsno jarzynowy, gołąbki z
kapusty nadziewane mięsem i ryżem, makaron zapiekany z mięsem
z dodatkiem surówki z warzyw. Najważniejszym daniem obiadowym
może też być sporadycznie zupa, ale musi ona być wówczas pełno
wartościowa i zawierać jak najwięcej składników odżywczych. Po zupie można podać wówczas potrawę z sera czy jaj oraz deser mleczny, twarożek homogenizowany z owocami itp.
Podwieczorek. Podwieczorek powinien się składać głównie ze
świeżych lub mrożonych owoców spożywanych na surowo, a w zimie
częściowo także z przetworów domowych w postaci kompotów, dżemów, musów, soków itp. Wskazane są również desery mleczno owocowe, np. koktajle, kisiele. Podwieczorek powinien pokrywać 5—10%
dziennego zapotrzebowania na składniki odżywcze.
Kolacja. Kolacja nie powinna obejmować tych samych potraw,
które były już tego dnia stosowane w posiłkach ją poprzedzających.
Należy bowiem pamiętać o tym, że tylko pożywienie urozmaicone,
złożone z różnorodnych produktów, jest bogate w składniki odżywcze
niezbędne do prawidłowego funkcjonowania organizmu. Musimy zwracać szczególną uwagę na tę zasadę, jeśli w pierwszych miesiącach
ciąży męczą kobietę nudności i wymioty. Czuje ona wówczas niechęć
do wielu pokarmów i ma apetyt tylko na niektóre. W okresie wymiotów
należy się zatem jeszcze bardziej troszczyć o dobór potraw i podawać
posiłki częściej niż 5 razy dziennie, ale w mniejszych porcjach.
Kolację należy spożywać co najmniej na 2 godziny przed snem
i włączać do niej potrawy lekko strawne, np. sałatki warzywne i warzywa na gorąco (z wyjątkiem strączkowych i kapusty), galarety
mięsne i rybne, kasze z mlekiem zsiadłym, potrawki, ryż lub makaron
z sosem mięsnym. Nieodzowne są oczywiście również owoce.
Produkty podawane na kolację powinny pokrywać ok. 25% dziennego zapotrzebowania na składniki odżywcze.
30.01.2011. 14:35
W drugiej połowie ciąży płód bardzo szybko rośnie i żywienie w tym
okresie musi być dostosowane do tempa jego rozwoju. Powinno ono
być kontrolowane — zarówno pod względem jakości, jak ilości — i
pokrywać zwiększone zapotrzebowanie na:
1) materiały budulcowe, do których zaliczamy przede wszystkim pełnowartościowe białko, zawarte w mleku, serach, mięsie, jajach, ry
bach itp.;
składniki mineralne i witaminy, które w pewnych ilościach występują wprawdzie i w produktach bogatych w białko (wymienionych
wyżej), ale których głównym źródłem są warzywa, owoce i wysoko
gatunkowe podroby (wątroba, serce, nerki);
energię, której dostarczają głównie węglowodany i tłuszcze.
W tym okresie najczęściej mijają już mdłości występujące w pierwszym okresie ciąży i apetyt wzrasta. Produkty sprzyjające otyłości
(np. zbożowe) należy jednak spożywać z umiarem, zwłaszcza że wg obecnych ocen 2/3 kalorii (dżuli) z produktów spożytych w tym okresie idzie na potrzeby matki, a tylko 1 /3 — na potrzeby płodu. Z produktów zbożowych zaleca się w tym czasie te, które są bogate w
błonnik, np. pieczywo razowe (typu grahama), kaszę gryczaną, płatki
owsiane, a nawet 1 lub 2 łyżki dziennie otrąb pszennych. Błonnik jest
nieodzowny do normalnego procesu wydalania i przeciwdziała zaparciom, które pojawiają się w okresie ciąży. Są one bardzo szkodliwe, a
ponieważ kobieta ciężarna nie powinna używać środków przeczy
szczających, zaleca się wzmaganie ruchu robaczkowego jelit przy udziale środków naturalnych. Oprócz spożywania błonnika pomaga
wypicie rano 1 /2 do 1 szklanki przegotowanej zimnej wody, a czasem
także kefiru lub zsiadłego mleka.
Aby ułatwić kobietom w ciąży sprawdzenie, czy żywią się prawidło
wo, opracowano dla nich dzienne racje pokarmowe, tj. zestawienie
dziennej ilości produktów niezbędnych dla 1 osoby na 1 dzień. Podane ilości produktów należy traktować jako
przeciętne, gdyż są przewidziane dla kobiet o wadze 60 kg,
nie pracujących ciężko fizycznie.
Dla kobiet młodych, poniżej 20 roku życia, przewiduje się większe
ilości produktów, a tym samym wyższe normy energetyczne, białko
we, mineralne i witaminowe, gdyż rozwój ich własnego organizmu nie
jest jeszcze zakończony. Zwiększone ilości produktów przewiduje się
także przy ciąży mnogiej i dla kobiet, których praca jest połączona z
dużym wydatkowaniem energii.
Ustalona dzienna racja pokarmowa ma wielkie znaczenie dla prawidłowego żywienia kobiet w ciąży, gdyż daje podstawę do kontroli i
oceny żywienia, ułatwia planowanie całodziennych posiłków i chroni
zarówno od niedoborów pokarmowych, jak i przekarmiania. Dzięki niej
zawsze możemy sprawdzić, czy spożyta w danym dniu ilość mleka,
sera, masła, warzyw, owoców itd. jest wystarczająca. Możemy też
sprawdzić, czy niezbędna ilość pełnowartościowego białka została
zachowana, jeśli zamiast mięsa podałyśmy rybę lub zwiększoną liczbę jaj albo potrawę z sera.
Dzienna racja pokarmowa jest opracowana tak, aby odpowiadała
normom fizjologicznego zapotrzebowania na najważniejsze składniki
odżywcze i uchroniła od ich niedoboru zarówno płód, jak przyszłą
matkę. Warto jednak pamiętać, że w dziennej racji pokarmowej występują przeważnie grupy produktów i że można, a nawet trzeba
wprowadzać zamiennie do jadłospisu różne produkty należące do danej grupy, tak aby m.in. wykorzystać w pełni produkty sezonowe;
dotyczy to głównie warzyw i owoców, zwłaszcza jagodowych, których
okres owocowania trwa krótko.
W zimie dysponujemy głównie warzywami starymi, wśród których
ważną pozycję stanowią ziemniaki, zapewniające znaczne ilości witaminy C, pod warunkiem że spożywamy je świeżo ugotowane. Na
pełne wykorzystanie zasługują również wszelkiego rodzaju mrożonki i
kiszonki (nie marynaty) warzywne czy owocowe.
Ponieważ jedzenie dużej ilości warzyw jest konieczne ze względu
na zawarte w nich składniki mineralne, witaminy i błonnik, należy co
dziennie spożywać surówki, które zimą można przyrządzać z kapusty
kiszonej, utartej marchwi, selerów, ogórków kiszonych, porów, łącząc
je z jabłkami i przyprawiając olejem (sojowym lub słonecznikowym,
które w stanie surowym zawierają niezbędne nienasycone kwasy tłuszczowe, potrzebne do prawidłowego funkcjonowania organizmu). Su
rówki należy zakwaszać kwasami naturalnymi. Jeżeli brak cytryny,
stosujemy sok z czerwonych lub białych porzeczek czy kiszonej ka
pusty, różne odmiany kwaśnych jabłek, kiszone ogórki itp. Bardzo
wskazane jest także picie różnych soków warzywno owocowych, ale
bez dodatku konserwujących środków chemicznych. W okresie ciąży
nie spożywamy surówek z kapusty świeżej, która ma własności gazotwórcze i powoduje wzdęcia, wskazane są natomiast surówki z nie
zbyt słonej kapusty kiszonej, które możemy przyrządzać z różnymi
dodatkami, np. z jabłkami, utartą marchwią, burakiem ćwikłowym,
szczypiorkiem, porami. Przygotowując surówki trzeba twarde warzywa, jak marchew czy seler, ścierać na drobnej tarce.
Codzienne spożywanie warzyw i owoców — zarówno surowych, jak
gotowanych — w ilościach przewidzianych w racji pokarmowej przyczynia się do zachowania równowagi kwasowo zasadowej w ustroju
matki, a tym samym chroni przed nadkwasotą, której jednym z dokuczliwych objawów jest tzw. zgaga (aby ją usunąć wystarczy często
wypicie 1 szklanki słodkiego mleka).
Dzienna racja pokarmowa obejmuje produkty pierwszego gatunku
podane w ilościach brutto, tzn. w takim stanie, w jakim je
kupujemy na rynku czy w sklepach, a więc bez odliczania odpadków.
Jeżeli zastosujemy produkty drugiego czy trzeciego gatunku, to ilości
składników odżywczych podane w racji pokarmowej będą niewystarczające;
dotyczy to zarówno warzyw, owoców czy ziemniaków, jak i mięsa,
ryb czy podrobów.
30.01.2011. 14:33
Spożywając produkty żywnościowe, matka przyswaja zawarte w nich
składniki odżywcze, a płód czerpie je z jej organizmu za po
średnictwem krwi. Są mu one potrzebne do życia i rozwoju. Dzieje się
tak od pierwszej chwili aż do końca ciąży.
Już ok. 12 dnia od zapłodnienia zarodek (embrion) rozpoczyna naj
ważniejszą fazę rozwoju, a mianowicie: budowę zawiązków narządów
i tkanek. Zawiązki te powstają z podziału komórek zarodka i obejmują:
układ krwionośny, nerwowy, oddechowy, trawienny, tkankę kostną i
mięśniową, oczy, uszy, szpik, zawiązki zębów mlecznych itp. Jest to
okres organogenezy (tworzenia się narządów i tkanek) i w organizmie przyszłej matki nie może brakować składników odżywczych niezbędnych do prawidłowego przebiegu tego procesu. Pod koniec drugiego miesiąca ciąży zarodek upodabnia się zdecydowanie do istoty
ludzkiej, a po upływie dwóch miesięcy rozwój narządów płodu jest
już daleko posunięty i staje się on mniej wrażliwy na szkodliwe
czynniki.
Początkowego okresu ciąży nie wolno zatem uważać za mało wa
żny; dla prawidłowego kształtowania się ustroju dziecka mającego
przyjść na świat jest to okres najważniejszy, mimo że w pierwszych
dwóch miesiącach przyrost wagi i długości płodu jest minimalny (w
stosunku do przyrostu w drugiej połowie ciąży).
Żywienie kobiety już od pierwszych dni ciąży powinno zatem być
pełnowartościowe i obejmować produkty zawierające wszystkie
niezbędne składniki odżywcze potrzebne do rozwoju płodu. Brak któregoś składnika może mieć poważne następstwa. Dotyczy to zwłaszcza witamin, np. brak witaminy B2 (zawartej głównie w mleku) czy
witaminy A może być przyczyną m.in. wrodzonej wady wzroku czy
serca dziecka. Z tego względu już w pierwszej połowie ciąży, a także
później, podajemy ciężarnej profilaktyczne dawki witamin syntetycznych, i to nawet wtedy, gdy uznajemy, że żywi się ona prawidłowo.
Dodatkowe podawanie witamin konieczne jest zwłaszcza w zimie i
wczesną wiosną, gdy wartość witaminowa wielu produktów (warzyw, owoców, ziemniaków) jest znacznie obniżona wskutek długiego
przechowywania, a nowalijki są jeszcze bardzo drogie i ze względu na
sposób sztucznego nawożenia nie zawsze zasługują na zalecenie.
Podawanie zbyt dużej ilości witamin syntetycznych jest jednak nie
wskazane, toteż najlepiej ustalić ich dawki z lekarzem. Najlepiej również przyjmować je podczas posiłku lub zaraz po jedzeniu.
Witaminy, jako związki biologiczne czynne, biorą udział we wszystkich procesach zachodzących w ustroju, a tym samym uczestniczą w
tworzeniu warunków odpowiednich do rozwoju jaja płodowego. Są
również konieczne do prawidłowego wykorzystania innych dostarczanych organizmowi składników, chociaż same nie są materiałem budulcowym ani dostawcami energii. Głównym źródłem witamin powinny być produkty naturalne, tj. świeże owoce, warzywa, nabiał, wyso
kogatunkowe produkty zbożowe z grubych przemiałów. W pożywieniu
kobiety ciężarnej spożywającej takie produkty w dostatecznych iloś
ciach nie powinno brakować witaminy A, witamin grupy B (B,, B2, B6,
PP), witaminy C i innych. Wyjątek stanowi przeciwkrzywicza witamina
D, która występuje tylko w nielicznych produktach i musi być dostarczana z zewnątrz.
Jeśli przed okresem ciąży kobieta żywiła się prawidłowo, to w pierwszej połowie ciąży nie ma potrzeby wprowadzania zasadniczych
zmian w jej jadłospisie, wystarczy zwiększyć porcję mleka do 3 lub 4
szklanek dziennie (w tym może być też mleko zsiadłe, kefir, jogurt),
podwyższyć ilość świeżych owoców (surowych lub mrożonych) do
ok. 200 g dziennie i dodać porcję warzyw świeżo ugotowanych lub w
postaci surówki, a także wprowadzić pieczywo typu grahama.
Ilości innych produktów, takich jak: sery, jaja, mięso, ryby, wędliny, masło itp., mogą być tylko nieznacznie mniejsze od tych, które są podane w tablicy przedstawiającej racje pokarmowe dla kobiety
w drugiej połowie ciąży.
30.01.2011. 14:31
Żywieniu kobiety ciężarnej poświęcamy wiele miejsca, gdyż wśród
czynników decydujących o prawidłowym rozwoju płodu, fizjologi
cznym przebiegu porodu i zdrowiu przyszłej matki — odgrywa ono
ogromną rolę .
Wyniki badań naukowych, zwłaszcza prowadzonych w ostatnich latach, i informacje zebrane w okresie drugiej wojny światowej świadczą o tym, że nieprawidłowe żywienie kobiety ciężarnej może być nie
tylko przyczyną jej niedokrwistości, próchnicy zębów, odwapnienia
kości, ogólnego wyczerpania, zatruć ciążowych, rzucawki itp., ale tak
że wpływać ujemnie na rozwój płodu, przebieg porodu i stan noworodka, powodując występowanie m in.: przedwczesnych porodów,
martwych urodzeń, poronień, wad rozwojowych, spadku wagi urodze
niowej dziecka i długości jego ciała, z objawami stanów niedoborowych (niedokrwistość, krzywica, brak odporności itp.).
Nieprawidłowe żywienie może być wynikiem istnienia niedoborów ilościowych w jadłospisie, a więc występuje wtedy, gdy kobieta w ciąży spożywa zbyt mało pokarmów w stosunku do potrzeb organiz
mu i nie pokrywa swego zapotrzebowania energetycznego (kalorycznego), które zależy m.in. od wykonywanej pracy czy zaawansowania
ciąży.
Nieprawidłowe żywienie może być także wynikiem istnienia niedoborów jakościowych w jadłospisie, a więc występuje wtedy, gdy kobieta w ciąży żywi się jednostronnie, monotonnie, często powtarzającymi się produktami, zwłaszcza takimi jak: białe bułeczki, słodycze,
ciastka itp., których wartość odżywcza sprowadza się głównie do do
starczania węglowodanów i tłuszczu. Brak pełnowartościowego białka
z mleka, serów, jaj, mięsa, ryb, podrobów oraz brak witamin i składników mineralnych występujących w warzywach, owocach i wysokoga
tunkowych produktach zbożowych z grubych przemiałów (ciemne
pieczywo, grube kasze itp.) grozi poważnymi konsekwencjami matce i
jest niebezpieczny dla płodu.
Do nieprawidłowego żywienia należy jednak zaliczyć także przekarmienie ciężarnej, występujące często jako wyraz „najwyższej troski" rodziny o kobietę spodziewającą się dziecka. Przekarmianie mię
sem, wędlinami, jajami, serem, masłem, śmietanką, słodyczami itp.,
zwłaszcza przy ograniczonej ilości warzyw, owoców i mleka, obciąża
przewód pokarmowy kobiety ciężarnej i stanowi często przyczynę
zaburzeń w jej ogólnej przemianie materii, co jest szkodliwe nie tylko
dla niej, ale i dla płodu. Ponadto sprzyja to otyłości, a otyłość
kobiety ciężarnej może powodować nadwagę płodu, co jest często
przyczyną komplikacji przy porodzie. Według zaleceń lekarskich
przyrost wagi ciała kobiety w okresie ciąży powinien wynosić łącznie
10 do 12 kg i rozkładać się następująco: w pierwszych 3 miesiącach
ciąży tylko 1,3 kg, w drugiej połowie ciąży, tj. w 4, 5 i 6
miesiącu, łącznie 5 kg, a w ostatnim trymestrze, tj. w 7, 8 i 9
miesiącu — 4,5 kg. Kobieta ciężarna powinna często się ważyć,
aby nie dopuścić do otyłości. W wypadku stwierdzenia nadwagi musiona ograniczyć głównie spożycie produktów zbożowych (bułek,
ciasta) oraz cukru, słodyczy i tłuszczu.
30.01.2011. 14:29
Ogólne zasady zachowania się kobiety w okresie ciąży wymagają
przypomnienia, gdyż nieprzestrzeganie ich grozi bardzo często poronieniem, przedwczesnym porodem, wadami wrodzonymi itp. Wiadomości uzyskane przez przyszłych rodziców podczas szkolenia, pogłębione odpowiednią lekturą dotyczącą spraw związanych z ciążą, jej
przebiegiem, odżywianiem ciężarnej i porodem, muszą być traktowane poważnie i obowiązująco.
Kobiecie w ciąży nie wolno w żadnym wypadku dźwigać ciężarów,
biegać, jeździć rowerem, motocyklem i innego typu pojazdami, które
powodują wstrząsy. Nie powinna ona wykonywać pracy związanej z
ciągłym chodzeniem ani wyłącznie siedzącej. Przy pracy wyłącznie
siedzącej musi mieć przerwy co godzinę, aby mogła odbyć krótki
10—15 minutowy spacer, a przy pracy wymagającej ruchu, stania,
chodzenia — 10—15 minutowy odpoczynek, najlepiej w pozycji leżącej. Siedzenie bez ruchu przez dłuższy czas prowadzi do zaburzeń
w krążeniu, a tym samym — do niedotlenienia płodu.
Kobieta ciężarna nie może wykonywać prac wymagających kon
taktów z artykułami chemicznymi ani mieć do czynienia ze środkami
wydzielającymi silne zapachy (benzol, terpentyna, benzyna, nitrobenzol itp.). Nie może także pracować na nocnej zmianie i w godzinach
nadliczbowych. Nie powinna przebywać w miejscach zatłoczonych.
Musi unikać nawet zwykłych przeziębień czy infekcji kataralnych i
grypowych z gorączką. Jeśli zakład pracy nie jest zbytnio oddalony,
powinna chodzić pieszo do pracy. Codzienny spacer, trwający od 2
do 3 godzin, jest bowiem konieczny, gdyż stanowi formę ćwiczeń fizycznych. Nie może on jednak być męczący; odczuwanie zmęczenia
jest sygnałem, że spacer trzeba zakończyć. Nie wolno także doprowadzać do przegrzania organizmu. Ćwiczenia gimnastyczne zapoczątkowane w szkole rodzenia czy innej instytucji należy kontynuować przez całą ciążę, respektując przy tym uzyskane wskazówki i nie
wprowadzając ćwiczeń na własną rękę, zwłaszcza zbyt gwałtownych i
męczących.
Ponieważ ciężarna często się poci, powinna ze względów higienicznych i zdrowotnych kąpać się codziennie, ale nie w wannie, tylko
pod prysznicem, w wodzie o temperaturze 37°C (niewskazane są
kąpiele ani zbyt gorące, ani zbyt chłodne). Kąpiel w wannie jest niedozwolona dlatego, że wraz z wodą mogą się dostać do organów ko
biecych bakterie wywołujące stan zapalny, co jest groźne dla płodu.
Ważną sprawą jest również ubranie ciężarnej, które powinno być
luźne, wygodne, nie krępujące ruchów, nie uciskające ani talii, ani
piersi i wykonane w miarę możności z tkanin oraz włókien naturalnych (bawełna, wełna, len, jedwab), co dotyczy zwłaszcza bielizny.
Pasy specjalne zalecane są tylko w niektórych przypadkach ciąży
(duży płód, bliźnięta, słabe mięśnie brzucha itp.), ale o tym powinien
zdecydować lekarz opiekujący się ciężarną. Niewskazane jest obuwie
na wysokich obcasach, gdyż kręgosłup jest wtedy nadmiernie obciążony, a poza tym łatwo stracić równowagę i upaść, co grozi poronieniem. Obuwie powinno być na niskim obcasie, wygodne, nie krępujące nóg i nieznacznie większe niż normalnie.
W okresie ciąży picie alkoholu pod każdą postacią (a więc także
wina i piwa) jest bezwzględnie przeciwwskazane. Alkohol już w kilka
minut po wypiciu dostaje się do krwi, a tą drogą do mózgu i
wszystkich komórek ciała. Najbardziej wrażliwe na alkohol są komórki
rozrodcze, tj. plemnik i jajo, które łatwo ulegają uszkodzeniu, co
fatalnie wpływa na płód. Nawet małe dawki alkoholu, dosłownie
krople, mogą się przyczynić do powstania takich ujemnych
zjawisk.
Na zarodek i płód równie szkodliwie jak alkohol działa nikotyna za
warta w tytoniu. Prawdopodobieństwo przedwczesnego porodu czy
zgonu noworodka zwiększa się, gdy matka pali. Dzieci takich kobiet
mają na ogół niską wagę urodzeniową, co jest niekorzystne, ponieważ
zaobserwowano, że później, nawet w wieku szkolnym, okazują się
mniej inteligentne i mniej energiczne. Nikotyna wywołuje bowiem za
ciskanie się naczyń krwionośnych odżywiających płód, powodując
jego niedotlenienie. Następuje to nie tylko wtedy, kiedy ciężarna pali
papierosy, ale także gdy przebywa w zadymionych pomieszczeniach.
Należy o tym pamiętać, zarówno w domach rodzinnych, jak i w miejscach pracy, i powstrzymać się od palenia w obecności kobiety cię
żarnej, aby nie narażać jej na wdychanie nikotyny. Kobieta spodzie
wająca się dziecka nie powinna przebywać także w innych zadymio
nych miejscach (np. w kawiarniach). Zaleca się natomiast, by jak
najwięcej przebywała na świeżym powietrzu i często wietrzyła pomie
szczenia, w których się znajduje; w ten sposób zapewni dopływ tlenu
sobie i swemu nie narodzonemu jeszcze dziecku.
Niezwykle ważną rolę odgrywa zapewnienie kobiecie ciężarnej
spokoju. Otoczenie powinno zadbać o to, by nie była ona narażona
na zdenerwowanie i wstrząsy psychiczne, wpływa to bowiem ujemnie na płód. Pożądane jest natomiast, aby miała czas na uczestniczenie
w imprezach kulturalnych, dających zadowolenie i dobre samopoczucie. Szczegółowe wskazówki dotyczące tego, jak dokonywać różnych zabiegów higienicznych, w jakiej pozycji odpoczywać, leżeć,
siedzieć, a także jak pielęgnować piersi, regulować tryb życia osobistego itp., oraz odpowiedzi na inne tego rodzaju pytania są udzielane
kobiecie ciężarnej przez opiekującego się nią lekarza. Tutaj dodamy jeszcze tylko, że sen kobiety w ciąży powinien trwać 9 godzin na dobę.
30.01.2011. 14:28
Zdając sobie sprawę z doniosłości wpływu matki na życie dziecka,
trzeba jednak doceniać także rolę ojca, jako niezwykle ważną we współczesnej rodzinie. Zmienione i zmieniające się stale warunki
ekonomiczne i socjalne, zwłaszcza praca zawodowa kobiet, pociąga
ją za sobą występowanie nowych zjawisk w życiu rodzinnym. Do takich zjawisk należy planowanie rodziny, a także model małżeństwa
partnerskiego, polegającego na wspólnym pełnieniu obowiązków
związanych z prowadzeniem domu, pielęgnowaniem i wychowywa
niem dzieci, przyrządzaniem posiłków, dokonywaniem zakupów itp.,
bez dzielenia czynności domowych na odpowiednie tylko dla kobiet
lub tylko dla mężczyzn. Dom jest bowiem własnością całej rodziny, a
więc wspólne są także obowiązki i wspólna radość.
Młodzi ludzie (zarówno kobiety, jak mężczyźni), którzy w domu rodzinnym od najwcześniejszych lat brali udział w pracach i obowiązkach domowych, tworzą na ogół udane małżeństwa partnerskie.
W zacieśnianiu się tego partnerstwa pomocne są szkoły rodzenia
czy szkoły matek, jeśli małżonkowie uczęszczają do nich wspólnie.
Mężczyźni dowiadują się wtedy, jaką rolę mają do spełnienia jako
opiekunowie żony w okresie ciąży i jak cenna jest ich pomoc,
gdy matka z dzieckiem wraca ze szpitala czy izby porodowej do
domu.
Kobieta, mimo że bardzo pragnie zostać matką, ma w okresie ciąży
często objawy świadczące o zachwianiu równowagi fizycznej i psychicznej, niepokoi się, czy urodzi zdrowe dziecko, jak zniesie poród, a
poza tym jakże często nękają ją nudności i wymioty, skurcze mięśniowe itp., toteż opieka, serdeczność i wyrozumiałość ze strony męża
są jej wówczas szczególnie potrzebne. Atmosfera spokoju i pogody to
czynnik niezwykle ważny nie tylko dla przyszłej matki, ale także dla
płodu, który reaguje na zmianę stanu zdrowia matki. Potwierdzają to
badania naukowe i spostrzeżenia tych kobiet ciężarnych, które wnikliwie obserwują reakcje płodu (począwszy od 4 czy 5 miesiąca ciąży) na swe przeżycia psychiczne, wstrząsy czy przemęczenie fizyczne.
Dlatego przyszli ojcowie, pragnący przecież nie mniej niż matki, aby
ich dziecko urodziło się zdrowe, muszą stworzyć kobiecie ciężarnej takie warunki, by zapewnić jej potrzebną ilość snu, umożliwić co
dzienny spacer (zwłaszcza jeśli pracuje w pozycji siedzącej) oraz od
poczynek, gdy czuje się zmęczona czy osłabiona, a także uwolnić ją
od ciężkich prac i większych zakupów, co jest nawet bezwzględnie
konieczne w drugiej połowie ciąży. Ojcowie, którzy w okresie ciąży i
porodu roztaczają opiekę nad przyszłą matką, pogłębiają swe więzi z nią i dzieckiem, które ma się urodzić.
Niemowlęciem powinni się zajmować oboje rodzice, i to już od
pierwszych dni jego życia. Najlepiej jest, kiedy ojciec samorzutnie po
dejmuje obowiązki pielęgnacyjne i wychowawcze w stosunku do nowo narodzonego dziecka, a także roztoczy opiekę nad matką, gdyż
zmęczona porodem i jeszcze bardzo słaba nie jest w stanie sama pokonać wszystkich trudności i kłopotów związanych z przestrojeniem
życia domowego pod kątem potrzeb noworodka. A pracy wtedy jest
bardzo dużo; do codziennych zajęć należą bowiem: pranie i prasowanie pieluszek, przewijanie, kąpiel, karmienie, spacer itp. Pożądane
jest, by w tym najcięższym okresie ojciec dziecka mógł wykorzystać
część swego urlopu, zwłaszcza gdy matka nie ma pomocy ze strony
rodziny.
Jeśli ojciec włącza się do pomocy w pielęgnowaniu niemowlę
cia dopiero w II czy III kwartale jego życia, to traci możność do
statecznie wczesnego nawiązania z nim kontaktu uczuciowego,
gdyż niemowlę już po ukończeniu dwóch miesięcy (a czasem
wcześniej) reaguje ożywieniem i uśmiechem na głos i widok pochylonej nad nim bliskiej osoby, którą może być zarówno ojciec,
jak matka, a w trzecim miesiącu zaczyna się wyraźnie interesować wszystkim, co się wokół niego dzieje i co je otacza. Ojcowie,
którzy od początku włączają się do opieki nad niemowlęciem,
czerpią z tego wiele radości, gdyż uczestniczą w procesie jego
rozwoju. Jeśli okazują serdeczność i tkliwość swemu dziecku w
okresie, gdy potrzebuje ono najwięcej ciepła rodzinnego, stają
się obok matki najważniejszą osobą.
Nie należy jednak serdeczności, tkliwości, opiekuńczości utożsamiać z rozpieszczaniem dziecka. Już niemowlę musi słyszeć także
słowa „nie wolno", „nie rusz", wypowiedziane stanowczym, ale nie ostrym głosem. Jest to czasem konieczne w celu uchronienia go przed czymś niebezpiecznym czy szkodliwym.
30.01.2011. 14:26
Zjawiskiem normalnym występującym w związku małżeńskim jest
pragnienie posiadania dziecka, zwłaszcza jeśli opiera się on na wzajemnych uczuciach. Realizacja tego pragnienia wzbogaca życie rodzinne i pogłębia jego sens. Decydując się na posiadanie dziecka,
musimy jednak zdać sobie sprawę z tego, że jeszcze przed jego urodzeniem trzeba się wiele nauczyć i o wiele rzeczy zadbać, zwłaszcza
o własne zdrowie, które jest równocześnie „kapitałem" zdrowia dla po
tomstwa, przesądza bowiem w dużej mierze o tym, czy dziecko urodzi
się zdrowe, silne, bez wad rozwojowych, z ciąży donoszonej, bez powikłań. Poza zdrowiem rodziców istotne są także warunki higieniczno bytowe, jakie stworzymy przyszłej matce (aby przebieg ciąży był
prawidłowy) i narodzonemu dziecku (aby mogło się prawidłowo rozwijać).
Ponieważ bardzo wiele zależy od sposobu odżywiania się kobiety w
okresie ciąży, a także od karmienia dziecka po jego urodzeniu, zagadnieniom tym poświęcono w książce wiele miejsca. Prawidłowe
żywienie nie polega na tym, żeby kobieta w okresie ciąży „jadła za dwoje", ale na tym, żeby spożywane przez nią potrawy zawierały wystarczającą ilość składników odżywczych niezbędnych do zachowania jej zdrowia i sił oraz do normalnego rozwoju płodu. Warunki egzystencji rodziny mają zatem duże znaczenie nie tylko po urodzeniu
dziecka, ale także od chwili jego poczęcia do przyjścia na świat. Za
pewnienie przyszłej matce odpowiednich warunków dopiero w okresie zaawansowanej ciąży nie wyrówna szkód, jakie mogą powstać już
w pierwszych tygodniach ciąży.
Przed ciążą należy zasięgnąć porady w powołanych do tego celu
instytucjach, a najlepiej — w placówkach Towarzystwa Rozwoju Rodziny. W placówkach tych pracują zespoły specjalistów (ginekolog,
seksuolog, psycholog, pedagog itp.), którzy udzielają wskazówek
osobom zainteresowanym posiadaniem dziecka i wyjaśniają im różne
związane z tym zagadnienia. Przyszli rodzice dowiedzą się tam m.in. o
tym, że zajście w ciążę powinno nastąpić w czasie, kiedy oboje są
zdrowi, tzn. nie chorują na choroby bakteryjne lub wirusowe (zwłaszcza na różyczkę, półpasiec, świnkę, grypę), nie gorączkują, nie
przyjmują antybiotyków, sulfonamidów, leków hormonalnych, przeciwuczuleniowych czy innych, które mogą być szkodliwe dla płodu. W
okresie kilku dni poprzedzających zapłodnienie nie mogą także być
prześwietlani promieniami rentgena ani pić alkoholu pod żadną po
stacią (niektórzy lekarze zalecają także, aby mężczyźni w tym czasie
nie zażywali gorącej kąpieli).
Według opinii lekarzy specjalistów do urodzenia pierwszego dziec
ka najlepszy jest ten okres w życiu kobiety, gdy ma ona od 18 do 28
lat (wg opinii I. Roszkowskiego pierwsze dziecko powinno być urodzone przed 24, a ostatnie przed 35 rokiem życia kobiety ). Jeśli
wiek przyszłej matki nie mieści się w tych granicach, konieczne jest
poddanie się badaniom wykonywanym w placówkach specjalistycz
nych zajmujących się poradnictwem genetycznym i diagnostyką
przeprowadzaną między 15 a 16 tygodniem ciąży. Rodzenie dzieci
po 40 i przed 18 rokiem życia jest niewskazane, gdyż nie sprzyja to
prawidłowemu rozwojowi płodu.
W okresie zaistniałej ciąży wskazane jest ze wszech miar, aby oboje
małżonkowie korzystali z kursów poradni dla rodziców. Kursy tego ty
pu, prowadzone przez Zakład Zdrowia Rodziny Instytutu Matki i
Dziecka, stwarzają właściwy klimat psychologiczny u młodych rodziców oraz dostarczają im niezbędnych wiadomości związanych z fizjologicznym przebiegiem ciąży i porodu, a także z higieną matki w okre
sie ciąży. Na kursach można uzyskać ponadto praktyczne wskazówki
dotyczące karmienia noworodka i jego pielęgnowania (kąpieli, prawid
łowego przewijania, spaceru itp.), połączone z pokazami. Prowadzi się
na nich również ćwiczenia gimnastyczne mające na celu przygotowanie fizyczne i psychiczne kobiety do tego wielkiego i trudnego wy
darzenia, jakim jest poród.
Kursy, wykłady i pokazy o podobnej tematyce są prowadzone
w różnych miastach naszego kraju przez różne placówki, takie jak:
szkoły rodzenia, szkoły matek, poradnie „K", uniwersytet dla rodziców
itp. Działalność ta nie jest niestety dostatecznie spopularyzowana,
dlatego też przyszli rodzice, pragnący naprawdę zdrowia i szczęścia
swego dziecka, muszą dołożyć starań, aby ustalić w swoich miejscach zamieszkania adres takiej placówki i w porę zgłosić się na
przeszkolenie.
Omawianej tu tematyce są poświęcone także różne książki, broszury, poradniki popularnonaukowe, czasopisma oraz audycje radiowe i
telewizyjne. Trzeba się nimi interesować nie tylko po urodzeniu, ale i
przed urodzeniem dziecka.
Niezależnie od uzyskiwania różnych informacji z lektury czy w instytucjach, które zajmują się sprawami rodziny i prawidłowego rozwoju
dziecka, przyszła matka musi — od stwierdzenia ciąży i przez cały
czas jej trwania — korzystać z opieki lekarskiej w poradni „K" lub ośrodku zdrowia i poddawać się badaniom okresowym wyznaczanym
przez ginekologa, aby mieć pewność, że przebieg ciąży jest prawidłowy. Lekarz w poradni „K", zajmujący się ciężarną, powinien ponadto
udzielić jej wskazówek dotyczących zachowania higieny osobistej w
okresie ciąży. W pierwszej połowie ciąży przewiduje się wizyty u lekarza co miesiąc, z tym że pierwsza wizyta powinna mieć miejsce zaraz
po stwierdzeniu ciąży. W drugiej połowie powinny się one odbywać
co 3 tygodnie, a w ostatnich 6 tygodniach — nawet co 1 lub 2 tygodnie. Bardzo niekorzystne jest, gdy pierwsza wizyta u lekarza następuje
dopiero w 2 lub 3 miesiącu ciąży, czyli gdy zawiązki narządów płodu
są już uformowane i nie można przeciwdziałać ewentualnemu występowaniu czynników zagrażających prawidłowości przebiegu tego
procesu.
W Polsce każda kobieta w ciąży, nawet nie ubezpieczona, ma prawo do bezpłatnej opieki profilaktycznej i powinna z niej korzystać.
Stwierdzono, że kobiety objęte opieką poradni „K" rodzą dzieci o wyż
szym współczynniku inteligencji, co zapewne można tłumaczyć tym,
że częściej korzystają z zaleceń mających na celu chronienie płodu i
zapewnienie mu prawidłowego rozwoju. W warunkach wiejskich opieka nad przyszłą matką powinna być sprawowana nie tylko przez lekarza z ośrodka zdrowia, lecz w dużej mierze także przez położne, poś redniczące między lekarzem a kobietą w ciąży, zwłaszcza w rejonach
oddalonych od ośrodka zdrowia. Nie zwalnia to jednak od przestrzegania wyznaczonych terminów wizyt u lekarza.
Na początku ciąży konieczna jest wizyta u lekarza internisty
i przeprowadzenie badań podstawowych, które mają na celu ustalenie składu morfologicznego krwi, określenie grupy krwi i czynnika Rh (zgodność grupy krwi matki i ojca), dokonanie analizy moczu itp. Wyniki tych badań, jako niezwykle ważne, są wpisywane do
karty kobiety ciężarnej i brane pod uwagę przy ocenie stanu jej
zdrowia.
Na początku ciąży i w okresie jej trwania (co 2 miesiące) konieczne
są także wizyty u lekarza dentysty. Zęby dotknięte próchnicą, nie
nadające się do leczenia, muszą być jak najprędzej usunięte, ale przy
znieczuleniu miejscowym i nie w te dni, na które normalnie przypadałaby miesiączka.
30.01.2011. 14:24